امروز جمعه 1 شهريور 1398   مصادف با 21 ذی الحجه 1440   مطابق با (23/8/2019)
ورود اعضاء
  نام مدیـــر:
  کلمه عبور:
 
وضعیت رویت پذیری هلال رمضان 1440 در ایران

نام خدا

 

طبق تقویم رسمی کشور ، یکشنبه 15 اردیبهشت 1398 هجری شمسی مصادف با 5 می 2019 میلادی و برابر با 29 شعبان 1440 هجری قمری است. بر اساس این تقویم آغاز ماه مبارک رمضان از دوشنبه 16 اردیبهشت بوده و این بدین معنا است که شورای مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران معتقد به قابل رویت بودن هلال ماه رمضان در بعد از ظهر و یا غروب روز یکشنبه 15 اردیبهشت در پهنه ی ایران هستند.

در این نوشتار به وضعیت رویت پذیری هلال رمضان در روز یکشنبه 15 اردیبهشت در ایران میپردازم:

 مقارنه ماه و خورشید برای هلال رمضان 1440 در حدود ساعت 03:15 بامداد روز یکشنبه 15 اردیبهشت 1398 به وقت رسمی تابستانی ایران روی خواهد داد. فاصله ی زمانی بین وقوع مقارنه ماه رمضان تا غروب خورشید روز یکشنبه در پهنه ی ایران بین 15 ساعت و 40 دقیقه در جنوب شرق (سراوان) تا حدود 17 ساعت و 4 دقیقه در شمال غرب کشور (تبریز) متغیر است. اگه این محاسبه برای نقاط صفر مرزی این دو منطقه انجام بشه چند دقیقه ای تفاوت خواهد داشت اما در کلیات تغییر محسوسی روی نمیده و میشه گفت این هلال از نظر فاصله ی زمانی بین مقارنه تا غروب خورشید (سن هلال) چندان جوان و کم سن و سال نیست. رکورد دنیا در مورد سن هلال به میزان 11 ساعت و 40 دقیقه در اختیار دوست و استاد ارجمندم جناب آقای مهندس میرسعید است.

 

در مورد هلال رمضان امسال ، میزان جدائی زاویه ای بین ماه و خورشید در زمان غروب خورشید هم مناسب است (8.3 درجه در سراوان و 9 درجه در تبریز) و با رکورد استثنائی دوست ارجمند و متخصص رویت هلالهای بسیار جوان و باریک جناب آقای محسن شریفی ( به میزان 7.3 درجه) فاصله ی خوبی داره. البته فکر میکنم جناب آقای شریفی رکوردهای بهتر و کمتری در مورد جدائی زاویه ای در اختیار داشته باشند.

 

فاصله ی ماه از زمین در غروب روز یکشنبه 15 اردیبهشت تقریبا" در میانه ی اوج و حضیض مداری است. هلال رمضان دارای ضخامت و فاز مناسبی هم هست. همه ی این پارامترها مثبت و مناسب برای قابل رویت بودن هلال با ابزار هستند (هلال رمضان 1440 در پهنه ی ایران مطلقا" با چشم غیر مسلح قابل رویت نیست). اما یک پارامتر مهم دیگه باعث سخت شدن کار خواهد شد.

 

در زمان مقارنه ماه و خورشید برای هلال رمضان 1440 عرض دایرةالبروجی ماه حدود 4 درجه و 36 دقیقه قوسی جنوبی است. این مقدار در زمان غروب خورشید روز یکشنبه و در افق شهر اصفهان به حدود 4 درجه و 13 دقیقه جنوبی میرسه. در نیمکره ی شمالی زمین و در چنین زمانی که ماه به بیشترین حد عرض دایرةالبروجی جنوبی نزدیکه ، در اولین غروب خورشید پس از مقارنه ، ماه نمیتونه ارتفاع زیادی از افق بگیره ؛ حتی اگه جدائی زاویه ای ماه و خورشید و سن هلال نسبتا" زیاد باشه. در مورد هلال رمضان 1440 همین موضوع روی خواهد داد.

 

عرض دایرة البروجی جنوبی ماه باعث میشه هلال در زمان غروب خورشید روز یکشنبه ارتفاع کمی از افق داشته باشه و ارتفاع کم ، مکث هلال (فاصله زمانی بین غروب خورشید تا غروب ماه) رو کوتاه میکنه. مدت مکث کوتاه ، زمان مفید برای رویت شدن هلال رو بشدت کاهش میده و کاهش زمان مفید رویت ، یعنی احتمال دیده نشدن هلال.

اما چرا عرض دایرةالبروجی جنوبی میتونه چنین تاثیری بوجود بیاره؟ به تصویر زیر نگاه کنید:

 

 در این شکل ، مرکز خورشید روی خط افق قرار گرفته ، خط آبی رنگ دایرة البروج است که مرکز خورشید روی این خط هم هست. برای مقایسه ، دو تا کره ماه در دو طرف خورشید رسم شده (ماه شمالی و ماه جنوبی). ماه شمالی در شمال دایرة البروج قرار داره و عرض دایرةالروجی اون شمالی و یا مثبت است و ماه جنوبی هم در جنوب دایرة البروج قرار گرفته و عرض دایرةالروجی اون جنوبی یا منفی.

 

هر دو تا ماه شمالی و جنوبی در حالت مقارنه با خورشید قرار دارند یعنی خطی که مرکز اونها رو به مرکز خورشید وصل میکنه (خط مشکی رنگ یا بهتر بگیم کمان مشکی رنگ) عمود بر دایرةالبروج است. طول دایرة البروجی ماه و خورشید در این زمان برابر است.

 

عرض دایرةالبروجی خورشید صفر درجه است. مرکز ماه شمالی در نقطه A 1 (شمال دایرةالبروج) و مرکز ماه جنوبی در نقطه B1 (جنوب دایرةالبروج) قرار داره. حتی تا همینجا هم از روی شکل کاملا" مشخص است که وقتی مرکز خورشید روی افق قرار گرفته ، ماه شمالی در لحظه مقارنه ارتفاعش از افق مثبت است (ماه بالای افق است) اما ماه جنوبی زیر افق قرار داره و ارتفاعش منفی است.

 

حالا هر دو تا ماه در مسیر مداری خودشون شروع به حرکت و دور شدن از خورشید میکنند. پس از مدت زمانی یکسان برای هر دو ماه ، ماه شمالی به نقطه ی A 2 میرسه و ماه جنوبی در همون مدت زمان به نقطه ی B 2. میبینید که ارتفاع ماه شمالی در این زمان بیشتر از ماه جنوبی شده؟

 

این دو تا ماه درسته که هر دو از زمان مقارنه به یک میزان زمانی شروع به حرکت کردند اما چون در زمان مقارنه دارای ارتفاع یکسانی از افق نبودند حالا این تفاوت ارتفاع بین اونها مشاهده میشه. در نیمکره شمالی کره زمین هلالهایی که عرض دایرةالبروجی شمالی داشته باشند نسبت به هلالهای با عرض جنوبی ، در زمان کمتری ارتفاع بیشتری از افق میگیرند و این افزایش ارتفاع باعث افزایش مدت زمان مکث اونها و افزایش شانس رویت پذیری چنین هلالهایی میشه. 

 

در شکل بالا نقطه ی B 3  هم ارتفاع نقطه A 2 است. باز روی شکل کاملا" مشخص است که ماه شمالی برای رسیدن از A 1 به A 2 مسیر کوتاهتری رو باید طی کنه نسبت به ماه جنوبی برای رسیدن از B 1  به B 3. مسیر کوتاهتر به معنای سن کمتر هلال است. اگه کسی بخواد در نیمکره شمالی زمین رکورد کمترین سن هلال رو ترقی بده ، فقط و فقط در زمانی ممکنه این شانس رو داشته باشه که هلال ماه در شمالی ترین حد عرض دایرةالبروجی خودش (کمی بیش از 5 درجه) باشه.

 

با توجه به جنوبی بودن عرض دایرةالبروجی ماه ، در هنگام غروب خورشید روز یکشنبه 15 اردیبهشت ارتفاع هلال ماه رمضان از افق از 4.4 درجه در شهر مشهد تا 5.4 درجه در شهر آبادان متغیر است. این مقدار ارتفاع باعث میشه مدت مکث هلال هم از حدود 27 دقیقه و 11 ثانیه در مشهد تا 30 دقیقه و 16 ثانیه در آبادان بیشتر نباشه. ضخامت هلال هم در نقاط مختلف کشور بین 0.16 تا 0.19 دقیقه قوسی است و فاز ماه بین 0.61 تا 0.70 درصد نسبت به قرص کامل ماه.

 

همه ی اینها با هم یعنی اینکه با یه هلال چالشی روبرو هستیم که ممکنه رخ به کسی نشون نده.

 

مدت مکث این هلال در اصفهان حدود 29 دقیقه و 18 ثانیه است. وقتی به بایگانی رصد هلالهای شامگاهی خودم مراجعه میکنم میبینم در طول حدود 24 سالی که به رویت هلال مشغولم فقط 2 هلال شامگاهی (ذیقعده 1426 و شوال 1432) و 2 هلال صبحگاهی (صفر 1424 و ذیحجه 1427) با این مدت مکث رو دیدم که خود این موضوع نشون میده رویت چنین هلالهایی کار ساده ای نیست. با بررسی دقیقتر و مقایسه ی پارامترهای ضخامت بخش میانی و فاز ماه این چهار هلال با هلال رمضان امسال ، مشخص میشه که در مقام مقایسه رویت هلال رمضان 1440 از اون چهار هلال به مراتب سختتر است. جدول مقایسه ای زیر حاکی از همین موضوع است.

 

 

مدت مکث (ثانیه:دقیقه)

ضخامت بخش میانی هلال

فاز ماه

صبحگاهی صفر 1424

29:06

0.53 دقیقه قوسی

1.89%

شامگاهی ذیقعده 1426

27:19

0.40 دقیقه قوسی

1.33%

صبحگاهی ذیحجه 1427

28:30

0.44 دقیقه قوسی

1.48%

شامگاهی شوال 1432

28:43

1.12 دقیقه قوسی

3.48%

شامگاهی رمضان 1440

29:18

0.18 دقیقه قوسی

0.66%

 

علاوه بر چهار هلال فوق ، من در طول این 24 سال 8 هلال دیگه با مکث کمتر از 35 دقیقه رو هم مشاهده کردم اما در تمام اونها ضخامت بخش میانی هلال و فاز ماه به مراتب بیشتر از هلال رمضان 1440 بوده. این مقایسه ها بخوبی نشون میده که رویت هلال رمضان امسال کار سختی است و اگر کسی اون رو ببینه میتونه دستاوردی خاص و درخشان براش بحساب بیاد.

 

هر چقدر رویت یه هلال سختتر باشه ارزش رصدی اون بالا و بالاتر میره ؛ البته به شرطی که کسی در ایران برای این رصدهای ارزشمند ارزش قائل باشه. متاسفانه هنوز هم بعد از سالها تکلیف برخی رصدها روشن نشده و بیم اون میره که نتایج این فعالیتهای ارزنده به بوته ی فراموشی سپرده بشه. برخی فعالیتهای ارزنده هم به دلیل وجود همین بلاتکلیفی ها اصلا" گزارش نشده و رصدگر ، نتایج حاصله رو فقط در بایگانی خودش ثبت کرده... هر کسی هم که خواست کاری در این زمینه انجام بده یا یاریش نکردیم و یا به قول اصفهانیها لنگ (Lang) بهش بستیم تا نتونه حرکت کنه. دیگه کی میخواد این موضوع سر و سامان بگیره؟ یکی یکی داریم یا پیر میشیم یا بی انگیزه..... نمیدونم والله..... بگذریم.

 

با اینکه رصد هلال رمضان 1440 کار سختی است اما احتمال رویت اون صفر نیست و امید میره در بخشهایی از کشور بشه این هلال رو با ابزار رویت کرد. به نظر بنده شانس رویت شدن این هلال با چشم مسلح در مناطق شمال شرق ، شمال و شمال غرب کشور بسیار ضعیف است. در بقیه ی نقاط کشور احتمال رویت وجود داره و هر چی از شمال شرق به طرف جنوب غرب حرکت کنیم احتمال رویت شدن هلال تقویت میشه. رصدگران جنوب غربی کشور بیشترین شانس رو برای رویت هلال رمضان با چشم مسلح دارند.

 

موفقیت در چنین رصدهای دشواری بسیار وابسته به وجود شرایط استثنائی جوی ، رصدگاه مناسب ، ابزار قوی و کارآزمودگی رصدگران داره. کوتاه بودن مدت مکث ، برنامه ریزی برای دقیقه به دقیقه ی رصد رو ضروری میکنه. امیدوارم رصدگران گرامی در رصد پیش رو موفق بشن و با یاری خدا و تلاش و دقت خودشون ضمن ثبت یه گزارش رصدی ارزشمند کمک کنند تا معلوم بشه ماه رمضان از دوشنبه شروع میشه یا سه شنبه.

 

من سالهاست با دوربین دوچشمی برای رصد هلال اقدام میکنم و انشاءالله همین روش رو ادامه خواهم داد. برای هلال رمضان هم برنامه ام رصد هلال با استفاده از دوربین دوچشمی 20 در 110 است. انتخاب نهایی رصدگاه رو طی یکی دو روز آینده انجام میدم ، برنامه ی زمانی رصد رو تنظیم میکنم و بعد دیگه دل میدم به تقدیر الهی در مورد وضعیت جوی و نتیجه ی رصد.

پیش بینی های اولیه در مورد وضعیت جوی شهر و استان اصفهان حکایت از آسمانی نیمه ابری در بعد از ظهر روز یکشنبه 15 اردیبهشت داره. البته تحت هر شرایطی باید در رصدگاه حاضر شد و برای رصد آماده بود چرا که ممکنه تمام آسمون ابری بشه اما دقیقا" همون جایی که هلال هست هوا صاف بشه و بتونیم هلال رو ببینیم ؛ بعضی وقتا هم ممکنه برعکس بشه و در حالیکه تمام آسمان صاف است ، یه لکه ابر خوش رنگ و فرم بیاد دقیقا" همون جایی که هلال هست و تمام نقشه های رصد رو نقش بر آب کنه و تمام.....

الخیر فی ما وقع

 

در پایان یادآوری میکنم که ما رصدگران باید بدون هیچگونه پیش زمینه ذهنی در مورد اینکه ماه رمضان باید از کی شروع بشه به رصد بپردازیم. برای ما فرقی نداره که دوشنبه ، اول ماه رمضان باشه یا یوم الشک. مهم اینه که کارمون رو در رصد با دقت بسیار و در کمال صداقت و بی طرفی انجام بدیم. ممکنه تعدادی از رصدگران بتونن هلال رو ببینند اما به هر دلیلی دوشنبه یوم الشک بشه و یا برعکس ، ممکنه تعداد بسیار اندکی گزارش رویت بدست بیاد و با استناد به همین گزارشها دوشنبه اول ماه رمضان اعلام بشه. هر دو حالتش برای ما نباید فرقی داشته باشه. وظیفه و تخصص ما رصد است ، نه موضوعات شرعی. رویکردمون در مورد تقویم هم همینطوره. اصرار نداریم که به هر قیمتی درست بودن یا نادرست بودن تقویم رو به اثبات برسونیم. وجود پیش فرضهای ذهنی میتونه روی کار و دید رصدگر تاثیر منفی بذاره و دیده رو ندیده تلقی کنه و ندیده رو دیده.

 

از صمیم قلب موفقیت همه ی رصدگران پرتلاش ، خستگی ناپذیر و دقیق هلال ماه رو آرزومندم.

 

منبع : وبلاگ آقای بوژمهرانی

1